(1)మరీచి కొడుకు కశ్యప ప్రజాపతి. బ్రహ్మదేవుడి కుడి చేతి బొటన వేలి నుండి దక్షుడు అనే పురుషుడు, ఎడమచేతి బొటన వేలి నుండి ధరణి అనే స్త్రీ జన్మించారు. వారు ఇరువురికి వెయ్యి మంది మహా రుషులు జన్మించారు. (2)బ్రహ్మ మానస పుత్రులలో రెండవ వాడైన అంగిరుసున కు, ఉతధ్యుడు, బృహస్పతి, సంవర్తుడు అనే కొడుకులు పుట్టారు. బృహస్పతి దేవతలకు గురువు ఐనాడు. (3).అత్రి అనే మానసపుత్రునికి అనేక మంది మహా మునులు జన్మించారు.(4) పులస్త్యుడు అనే బ్రహ్మ మానసపుత్రునకు, రాక్షసులు జన్మించారు. (5)పులహుడు అనే మానస పుత్రునకు, కిన్నరలు, కింపురుషులు జన్మించారు.(6)క్రతువు అనే మాన సపుత్రునకు పక్షి జాతి పుట్టింది.

ఉద్యోగపర్వ - అధ్యాయ 033

॥ శ్రీః ॥
5.33. అధ్యాయః 033
Mahabharata - Udyoga Parva - Chapter Topics
ధృతరాష్ట్రేణ రాత్రౌ విదురానయనం ॥ 1 ॥
చింతయా ప్రజాగరంగతేన ధృతరాష్ట్రేణ దుర్యోధనాదిసుఖోపాయప్రశ్నే విదురేణ నీతికథన పూర్వకం పాండవేభ్యో రాజ్యదానస్య తదుపాయత్వకథనం ॥ 2 ॥
Mahabharata - Udyoga Parva - Chapter Text

వైశంపానయ ఉవాచ। 5-33-0x(3441)(32705)
ద్వాఃస్థం ప్రాహ మహాప్రాజ్ఞో ధృతరాష్ట్రో మహీపతిః ।
విదురం ద్రష్టుమిచ్ఛామి తమిహానయ మా చిరం ॥ 5-33-1(32706)
ప్రహితో ధృతరాష్ట్రేణ దూతః క్షత్తారమబ్రవీత్ ।
ఈశ్వరస్త్వాం మహారాజో మహాప్రాజ్ఞ దిదృక్షతి ॥ 5-33-2(32707)
ఏవముక్తస్తు విదురః ప్రాప్య రాజనివేశనం ।
అబ్రవీద్ధృతరాష్ట్రాయ ద్వాఃస్థం మాం ప్రతివేదయ ॥ 5-33-3(32708)
ద్వాఃస్థ ఉవాచ। 5-33-4x(3442)
విదురోఽయమనుప్రాప్తో రాజేంద్ర తవ శాసనాత్।
ద్రుష్టుమిచ్ఛతి తే పాదౌ కిం కరోతు ప్రశాధి మాం ॥ 5-33-4(32709)
ధృతరాష్ట్ర ఉవాచ। 5-33-5x(3443)
ప్రవేశయ మహాప్రజ్ఞం విదురం దీర్ఘదర్శినం ।
అహం హి విదురస్యాస్య నాకల్పో జాతు దర్శనే ॥ 5-33-5(32710)
ద్వాఃస్థ ఉవాచ। 5-33-6x(3444)
ప్రవిశాంతఃపురం క్షత్తర్మహారాదజస్య ధీమతః।
న హి తే దర్శనేఽకల్పో జాతు రాజాఽబ్రవీద్ధి మాం ॥ 5-33-6(32711)
వైశంపాయన ఉవాచ। 5-33-7x(3445)
తతః ప్రవిశ్య విదురో ధృతరాష్ట్రనివేశనం ।
అబ్రవీత్ప్రాంజలిర్వాక్యం చింతయానం నరాధిపం ॥ 5-33-7(32712)
విదురోఽహం మహాప్రాజ్ఞ సంప్రాప్తస్తవ శాసనాత్।
యది కించన కర్తవ్యమయమస్మి ప్రశాధి మాం ॥ 5-33-8(32713)
ధృతరాష్ట్ర ఉవాచ। 5-33-9x(3446)
సంజయో విదుర ప్రాప్తో గర్హయిత్వా చ మాం గతః।
అజాతశత్రోః శ్వో వాక్యం సభామధ్యే స వక్ష్యతి ॥ 5-33-9(32714)
తస్యాద్య కురువీరస్య న విజ్ఞాతం వచో మయా।
తన్మే దహతి గాత్రాణి తదకార్షీత్ప్రజాగరం ॥ 5-33-10(32715)
ఆగ్రతో దహ్యమానస్య శ్రేయో యదనుపశ్యసి।
తద్బ్రూహి త్వం హి నస్తాత ధర్మార్థకుశలో హ్యసి ॥ 5-33-11(32716)
యతః ప్రాప్తః సంజయః పాండవేభ్యో
న మే యథావన్మనసః ప్రశాంతిః ।
సర్వేంద్రియాణ్యప్రకృతిం గతాని
కిం వక్ష్యతీత్యేవ మేఽద్య ప్రచింతా ॥ 5-33-12(32717)
` తన్మే బ్రూహి విదుర త్వం యథావ-
న్మనీషితం సర్వమజాతశత్రోః ।
యథా న నస్తాత హితం భవేచ్చ
ప్రజాశ్చ సర్వాః సుఖితా భవేయుః ॥' 5-33-13(32718)
విదుర ఉవాచ। 5-33-14x(3447)
అభియుక్తం బలవతా దుర్బలం హీనసాధనం ।
హృతస్వం కామినం చోరమావిశంతి ప్రజాగరాః ॥ 5-33-14(32719)
కచ్చిదేతైర్మహాదోషైర్న స్పృష్టోఽసి నరాధిప।
కచ్చిచ్చ పరవిత్తేషు గృద్ధ్యన్న పరితప్యసే ॥ 5-33-15(32720)
ధృతరాష్ట్ర ఉవాచ। 5-33-16x(3448)
శ్రోతుమిచ్ఛామి తే ధర్ంయం పరం నైశ్రేయసం వచః।
అస్మిన్రాదర్షివంశే హి త్వమేకః ప్రాజ్ఞసంమతః ॥ 5-33-16(32721)
విదుర ఉవాచ। 5-33-17x(3449)
రాజా లక్షణసంపన్నస్త్రైలోక్యస్యాధిపో భవేత్।
ప్రేష్యస్తే ప్రేషితశ్చైవ ధృతరాష్ట్ర యుధిష్ఠిరః॥ 5-33-17(32722)
విపరీతతరశ్చ త్వం భాగధేయే న సంమతః।
అర్చిషాం ప్రక్షయాచ్చైవ ధర్మాత్మా ధర్మకోవిదః ॥ 5-33-18(32723)
ఆనృశంస్యాదనుక్రోశాద్ధర్మాత్సత్యాత్పరాక్రమాత్।
గురుత్వాత్త్వయి సంప్రేక్ష్య బహూన్క్లేశాంస్తితిక్షతే ॥ 5-33-19(32724)
దుర్యోధనే సౌబలే చ కర్ణే దుఃశాసనే తథా।
ఏతేష్వైశ్వర్యమాధాయ కథం త్వం భూతిమిచ్ఛసి ॥ 5-33-20(32725)
ఆత్మజ్ఞానం సమారంభస్తితిక్షా ధర్మనిత్యతా।
యమర్థాన్నాపకర్షంతి స వై పండిత ఉచ్యతే ॥ 5-33-21(32726)
` ఏకస్మాద్వృక్షాద్యజ్ఞపాత్రాణి రాజ-
న్స్రుక్వ ద్రోణీ పేఠనీపీడనే చ।
ఏతస్మాద్రాజన్బ్రువతో మే నిబోధ
ఏకస్మాద్వై జాయతేఽసచ్చ సచ్చ ॥ 5-33-22(32727)
నిషేవతే ప్రశస్తాని నిందితాని న సేవతే।
అనాస్తికః శ్రద్దధాన ఏతత్పండితలక్షణం ॥ 5-33-23(32728)
క్రోధో హర్షశ్చ దర్పశ్చ హ్రీః స్తంభో మాన్యమానితా।
యమర్థాన్నాపకర్షంతి స వై పండిత ఉచ్యతే ॥ 5-33-24(32729)
యస్య కృత్యం న జానంతి మంత్రం వా మంత్రితం పరే।
కృతమేవాస్య జానంతి స వై పండిత ఉచ్యతే ॥ 5-33-25(32730)
యస్య కృత్యం న విఘ్నంతి శీతముష్ణం భయం రతిః।
సమృద్ధిరసమృద్ధిర్వా స వై పండిత ఉచ్యతే॥ 5-33-26(32731)
యస్య సంసారిణీ ప్రజ్ఞా ధర్మార్థావనువర్తతే।
కామాదర్థం వృణీతే యః స వై పండిత ఉచ్యతే ॥ 5-33-27(32732)
యథాశక్తి చికీర్షంతి యథాశక్తి చ కుర్వతే।
కించిదవమన్యంతే నరాః పండితబుద్ధయః ॥ 5-33-28(32733)
క్షిప్రం విజానాతి చిరం శ్రృణోతి
విజ్ఞాయ చార్యం భజతే న కామాత్।
నాసంపృష్టో వ్యుపయుంక్తే పరార్థే
తత్ప్రజ్ఞానం ప్రథమం పండితస్య ॥ 5-33-29(32734)
నాప్రాప్యమభివాంఛంతి నష్టం నేచ్ఛంతి శోచితుం।
ఆపత్సు చ న ముహ్యంతి నరాః పండితబుద్ధయః ॥ 5-33-30(32735)
నిశ్చిత్య యః ప్రక్రమతే నాంతర్వసతి కర్మణః।
అవంధ్యకాలో వశ్యాత్మా స వై పండిత ఉచ్యతే 5-33-31(32736)
ఆర్యకర్మణి రజ్యంతే భూతికర్మాణి కుర్వతే
హితం చ నాభ్యసూయంతి పండితా భరతర్షభ ॥ 5-33-32(32737)
న హృష్యత్యాత్మసంమానే నావమానేన తప్యతే।
గాంగో హ్రద ఇవాక్షోభ్యో యః స పండిత ఉచ్యతే ॥ 5-33-33(32738)
తత్త్వజ్ఞః సర్వభూతానాం యోగజ్ఞః సర్వకర్మణాం।
ఉపాయజ్ఞో మనుష్యాణాం నరః పండిత ఉచ్యతే ॥ 5-33-34(32739)
ప్రవృత్తవాక్ చిత్రకథ ఊహవాన్ప్రతిభానవాన్।
ఆశు గ్రంథస్య వక్తా చ యః స పండిత ఉచ్యతే ॥ 5-33-35(32740)
శ్రుతం ప్రజ్ఞానుగం యస్య ప్రజ్ఞా చైవ శ్రుతానుగా ।
అసంభిన్నార్యమర్యాదః పండితాఖ్యాం లభేత సః ॥ 5-33-36(32741)
` అర్థం మహాంతమాసాద్య విద్యామేశ్వర్యమేవ చ।
విచరత్యసమున్నద్ధో యః స పండిత ఉచ్యతే '॥ 5-33-37(32742)
అశ్రుతశ్చ సమున్నద్ధో దరిద్రశ్చ మహామనాః ।
అర్థాంశ్చాకర్మణా ప్రేప్సుర్మూఢ ఇత్యుచ్యతే బుధైః ॥ 5-33-38(32743)
స్వమర్థం యః పరిత్యజ్య పరార్థమనుతిష్ఠతి।
మిథ్యా చరతి మిత్రార్థే యశ్చ మూఢః స ఉచ్యతే ॥ 5-33-39(32744)
అకామాన్కామయతి యః కామయానాన్పరిత్యజేత్।
బలవంతం చ యో ద్వేష్టి తమాహుర్మూఢచేతసం ॥ 5-33-40(32745)
అమిత్రం కురుతే మిత్రం మిత్రం ద్వేష్టి హినస్తి చ ।
కర్మ చారభతే దుష్టం తమాహుర్మూఢచేతసం ॥ 5-33-41(32746)
సంసారయతి కృత్యాని సర్వత్ర విచికిత్సతే।
చిరం కరోతి క్షిప్రార్థే స మూఢో భరతర్షభ ॥ 5-33-42(32747)
శ్రాద్ధం పితృభ్యో న దదాతి దైవతాని న చార్చతి ।
సుహృన్మిత్రం న లభతే తమాహుర్మూఢచేతసం ॥ 5-33-43(32748)
అనాహూతః ప్రవిశతి అపృష్టో బహు భాషతే।
అవిశ్వస్తే విశ్వసితి మూఢచేతా నరాధమః ॥ 5-33-44(32749)
పరం క్షిపతి దోషేణ వర్తమానః స్వయం తథా।
యశ్చ క్రుధ్యత్యనీశానః స చ మూఢతమో నరః ॥ 5-33-45(32750)
ఆత్మనో బలమాజ్ఞాయ ధర్మార్థపరివర్జితం।
అలభ్యమిచ్ఛన్నైష్కర్ంయాన్మూఢబుద్ధిరిహోచ్యతే ॥ 5-33-46(32751)
అశిష్యం శాస్తి యో రాజన్యశ్చ శిష్యం న శాస్తి చ ।
కదర్యం భజతే యశ్చ తమాహుర్మూఢచేతసం ॥ 5-33-47(32752)
ఏకః సంపన్నమాశ్నాతి వస్తే వాసశ్చ శోభనం ।
యోఽసంవిభజ్య భృత్యేభ్యః కో నృశంసతరస్తతః ॥ 5-33-48(32753)
ఏకః పాపాని కురుతే ఫలం భుంక్తే మహాజనః।
భోక్తారో విప్రముచ్యంతే కర్తా దోషేణ లిప్యతే ॥ 5-33-49(32754)
ఏకం హన్యాన్న వా హన్యాదిషుర్ముక్తో ధనుష్మతా।
బుద్ధిర్బుద్ధిమతోత్సృష్టా హన్యాద్రాష్ట్రం సరాజకం ॥ 5-33-50(32755)
ఏకయా ద్వే వినిశ్చిత్య త్రీంశ్చతుర్భిర్వశే కురు।
పంచ జిత్వా విదిత్వా షట్ సప్త హిత్వా సుఖీ భవా॥ 5-33-51(32756)
ఏకం విషరసో హంతి శస్త్రేణైకశ్చ వధ్యతే।
సరాష్ట్రం సప్రజం హంతి రాజానం మంత్రపిప్లవః ॥ 5-33-52(32757)
ఏకః స్వాదు న భుంజీత ఏకశ్చార్థాన్న చింతయేత్।
ఏకో న గచ్ఛేదధ్వానం నైకః సుప్తేషు జాగృయాత్ ॥ 5-33-53(32758)
ఏకమేవాద్వితీయం తద్యద్రాజన్నావబుధ్యసే।
సత్యం స్వగస్య సోపానం పారావారస్య నౌరివ ॥ 5-33-54(32759)
ఏకః క్షమావతాం దోషో ద్వితీయో నోపపద్యతే।
యదేనం క్షమయా యుక్తమశక్తం మన్యతే జనః ॥ 5-33-55(32760)
సోఽస్య దోషో న మంతవ్యః క్షమా హి పరమం బలం।
క్షమా గుణో హ్యశక్తానాం శక్తానాం భూషణం క్షమా ॥ 5-33-56(32761)
క్షమా వశీకృతీర్లోకే క్షమయా కిం న సాధ్యతే।
శాంతిఖంగః కరే యస్య కిం కరిష్యతి దుర్జనః ॥ 5-33-57(32762)
అతృణే పతితో వహ్నిః స్వయమేవోపశాంయతి।
అక్షమావాన్పరం దోషైరాత్మానం చైవ యోజయేత్ ॥ 5-33-58(32763)
ఏకో ధర్మః పరం శ్రేయః క్షమైకా శాంతిరుత్తమా ।
విద్యైకా పరమా తృప్తిరహింసైకా సుఖావహా ॥ 5-33-59(32764)
ద్వావిమౌ గ్రసతే భూమిః సర్పో బలిశయానివ।
రాజానం చావిరోద్ధారం బ్రాహ్మణం చాప్రవాసినం ॥ 5-33-60(32765)
ద్వే కర్మణీ నరః కుర్వన్నస్మిఁల్లోకే విరోచతే ।
అబ్రువన్పరుషం కించిదసతోఽనర్చయంస్తథా ॥ 5-33-61(32766)
ద్వావిమౌ పురుషవ్యాఘ్ర పరప్రత్యయకారిణౌ ।
స్త్రియః కామితకామిన్యో మూర్ఖాః పూజితపూజకాః ॥ 5-33-62(32767)
ద్వావిమౌ కంటకౌ తీక్ష్ణౌ శరీరపరిశోషిణౌ।
యశ్చాధనః కామయతే యశ్చ కుప్యత్యనీశ్వరః ॥ 5-33-63(32768)
ద్వావేవ న విరాజేతే విపరీతేన కర్మణా ।
గృహస్థశ్చ నిరారంభః కార్యవాంశ్చైవ భిక్షుకః ॥ 5-33-64(32769)
ద్వావిమౌ పురుషౌ రాజన్స్వర్గస్యోపరి తిష్ఠతః।
ప్రభుశ్చ క్షమయా యుక్తో దరిద్రశ్చ ప్రదానవాన్ ॥ 5-33-65(32770)
న్యాయాగతస్య ద్రవ్యస్య బోద్ధవ్యౌ ద్వావతిక్రమౌ ।
అపాత్రే ప్రతిపత్తిశ్చ పాత్రే చాత్ప్రతిపాదనం ॥ 5-33-66(32771)
ద్వావభ్యసి నివేష్టవ్యౌ గలే బధ్వా దృఢాం శిలాం ।
ధనవంతమదాతారం దరిద్రం చాతపస్వినం ॥ 5-33-67(32772)
ద్వావిమౌ పురుషవ్యాఘ్ర సూర్యమండలభేదినౌ।
పరివ్రాడ్యోగయుక్తశ్చ రణే చాభిముఖో హతః ॥ 5-33-68(32773)
త్రయో న్యాయా మనుష్యాణాం శ్రూయంతే భరతర్షభ ।
కనీయాన్మధ్యమః శ్రేష్ఠ ఇతి వేదవిదో విదుః ॥ 5-33-69(32774)
త్రివిధాః పురుషా రాజన్నుత్తమాధమమధ్యమాః ।
నియోజయేద్యథావత్తాంస్త్రివిధేష్వేవ కర్మసు ॥ 5-33-70(32775)
త్రయ ఏవాధనా రాజన్భార్యా దాసస్తథా సుతః।
యత్తే సమధిగచ్ఛంతి యస్యైతే తస్య తద్ధనం ॥ 5-33-71(32776)
హరణం చ పరస్వానాం పరదారాభిమర్శనం ।
సుహృదశ్చ పరిత్యాగస్త్రయో దోషాః క్షయావహాః ॥ 5-33-72(32777)
త్రివిధం నరకస్యేదం ద్వారం నాశనమాత్మనః ।
కామః క్రోధస్తథా లోభస్తస్మాదేతత్రయం త్యజేత్ ॥ 5-33-73(32778)
వరప్రదానం రాజ్యం చ పుత్రజన్మ చ భారత।
శత్రోశ్చ మోక్షణం కృచ్ఛ్రాత్రీణి చైకం చ తత్సమం ॥ 5-33-74(32779)
భక్తం చ భజమానం చ తవాస్మీతి చ వాదినం ।
త్రీనేతాంఛరణం ప్రాప్తాన్విషమేఽపి కన సంత్యజేత్ ॥ 5-33-75(32780)
చత్వారి రాజ్ఞా తు మహాబలేన
వర్జ్యాన్యాహుః పండితస్తాని విద్యాత్।
అల్పప్రజ్ఞైః సహ మంత్రం న కుర్యా-
న్న దీర్ఘసూత్రైరలసైశ్చారణైశ్చ ॥ 5-33-76(32781)
చతవారి తే తాత గృహే వసంతు
శ్రియాఽభిజుష్టస్య గృహస్థధర్మే।
వృద్ధో జ్ఞాతిరవసన్నః కులీనః
సఖా దరిద్రో భగినీ చానపత్యా ॥ 5-33-77(32782)
చత్వార్యాహ మహారాజ సాద్యస్కాని బృహస్పతిః।
పృచ్ఛతే త్రిదశేంద్రాయ తానీమాని నిబోధ మే ॥ 5-33-78(32783)
దేవతానాం చ సంకల్పమనుభావం చ ధీమతాం।
వినయం కృతవిద్యానాం వినాశం పాపకర్మణాం ॥ 5-33-79(32784)
చత్వారి కర్మాణ్యభయంకరాణి
భయం ప్రయచ్ఛంత్యయథాకృతాని ।
మానాగ్నిహోత్రముత మానమౌనం
మానేనాధీతముత మానయజ్ఞః ॥ 5-33-80(32785)
పంచాగ్నయో మనుష్యేణ పరిచర్యాః ప్రయత్నతః।
పితా మాతాగ్నిరాత్మా చ గురుశ్చ భరతర్షభ ॥ 5-33-81(32786)
పంచైవ పూజయఁల్లోకే యశః ప్రాప్నోతి కేవలం।
దేవాన్పితౄన్మనుష్యాంశ్చ భిక్షూనతిథిపంచమాన్ ॥ 5-33-82(32787)
పంచ త్వాఽనుగమిష్యంతి యత్ర యత్ర గమిష్యసి।
మిత్రాణ్యమిత్రా మధ్యస్థా ఉపజీవ్యోపజీవినః । 5-33-83(32788)
పంచేంద్రియస్య మర్త్యస్య ఛిద్రం చేదేకమింద్రియం।
తతోఽస్య స్రవతి ప్రజ్ఞా దృతేః పాత్రాదివోదకం ॥ 5-33-84(32789)
షడ్దోషాః పురుషేణేహ హాతవ్యా భూతిమిచ్ఛతా।
నిద్రా తంద్రీ భయం క్రోధ ఆలస్యం దీర్ఘసూత్రతా । 5-33-85(32790)
షడిమాన్పురుషో జహ్యాద్భిన్నాం నావమివార్ణవే।
అప్రవక్తారమాచార్యమనధీయానమృత్విజం ॥ 5-33-86(32791)
అరక్షితారం రాజానం భార్యాం చాప్రియవాదినీం ।
గ్రామకామం చ గోపాలం వనకామం చ నాపితం ॥ 5-33-87(32792)
షడేవ తు గుణాః పుంసా న హాతవ్యాః కదాచన।
సత్యం దానమనాలస్యమనసూయా క్షమా ధృతిః ॥ 5-33-88(32793)
అర్థాగమో నిత్యమరోగితా చ
ప్రియా చ భార్యా ప్రియవాదినీ చ।
వశ్యశ్చ పుత్రోఽర్థకరీ చ విద్యా
షడ్జీవలోకస్య సుఖాని రాజన్ ॥ 5-33-89(32794)
షణ్ణామాత్మని నిత్యానామైశ్వర్యం యోఽధిగచ్ఛతి।
న స పాపైః కుతోఽనర్థైర్యుజ్యతే విజితేంద్రియః ॥ 5-33-90(32795)
షడిమే షట్సు జీవంతి సప్తమో నోపలభ్యతే।
చోరాః ప్రమత్తే జీవంతి వ్యాధితేషు చికిత్సకాః ॥ 5-33-91(32796)
ప్రమదాః కామయానేషు యజమానేషు యాజకాః ।
రాజా వివదమానేషు నిత్యం మూర్ఖేషు పండితాః ॥ 5-33-92(32797)
షడిమాని వినశ్యంతి ముహూర్తమనవేక్షణాత్।
గావః సేవా కృషిర్భార్యా విద్యా వృషలసంగతిః ॥ 5-33-93(32798)
షడేతే హ్యవమన్యంతే నిత్యం పూర్వోపకారిణం ।
ఆచార్యం శిక్షితాః శిష్యాః కృతదారాశ్చ మాతరం ॥ 5-33-94(32799)
నారీం విగతకామాస్తు కృతార్థాశ్చ ప్రయోజకం ।
నావం నిస్తీర్ణకాంతారా నాతురాశ్చ చికిత్సకం ॥ 5-33-95(32800)
ఆరోగ్యమానృణ్యమవిప్రవాసః
సద్భిర్మనుష్యైః సహ సంప్రయోగః।
స్వప్రత్యయా వృత్తిరభీతవాసః
షట్ జీవలోకస్య సుఖాని రాజన్ ॥ 5-33-96(32801)
ఈర్షుర్ధృణీ నసంతుష్టః క్రోధనో నిత్యశంకితః।
పరభాగ్యోపజీవీ చ షడేతే నిత్యదుఃఖితాః ॥ 5-33-97(32802)
సప్త దోషాః సదా రాజ్ఞా హాతవ్యా వ్యసనోదయాః।
ప్రాయశో యైర్వినశ్యంతి కృతమూలా అపీశ్వరాః॥ 5-33-98(32803)
స్త్రియోఽక్షా మృగయా పానం వాక్పారుష్యం చ పంచమం।
మహచ్చ దండపారుష్యమర్థదూషణమేవ చ॥ 5-33-99(32804)
అష్టౌ పూర్వనిమిత్తాని నరస్య వినశిష్యతః।
బ్రాహ్మణాన్ప్రథమం ద్వేష్టి బ్రాహ్మణైశ్చ విరుధ్యతే॥ 5-33-100(32805)
బ్రాహ్మణస్వాని చాదత్తే బ్రాహ్మణాంశ్చ జిఘాంసతి।
రమతే నిందయా చైషాం ప్రశంసాం నాభినందతి ॥ 5-33-101(32806)
నైనాన్స్మరతి కృత్యేషు యాచితశ్చాభ్యసూయతి।
ఏతాందోషాన్నరః ప్రాజ్ఞో బుద్ధ్యా బుధ్వా విసర్జయేత్ ॥ 5-33-102(32807)
అష్టావిమాని హర్షస్య నవనీతాని భారత।
వర్తమానాని దృశ్యంతే తాన్యేవ స్వసుఖాన్యపి ॥ 5-33-103(32808)
సమాగమశ్చ సఖిభిర్మహాంశ్చైవ ధనాగమః ।
పుత్రేణ చ పరిష్వంగః సన్నిపాతశ్చ మైథునే ॥ 5-33-104(32809)
సమయే చ ప్రియాలాపః స్వయూథ్యేషు సమున్నతిః ।
అభిప్రేతస్య లాభశ్చ పూజా చ జనసంసది ॥ 5-33-105(32810)
అష్టౌ గుమాః పురుషం దీపయంతి
ప్రజ్ఞా చ కౌల్యం చ దమః శ్రుతం చ।
పరాక్రమశ్చాబహుభాషితా చ
దానం యథాశక్తి కృతజ్ఞతా చ ॥ 5-33-106(32811)
నవద్వారమిదం వేశ్మ త్రిస్థూణం పంచసాక్షికం।
క్షేత్రజ్ఞాధిష్ఠితం విద్వాన్యో వేద స పరః కవిః ॥ 5-33-107(32812)
దశ ధర్మం న జానంతి ధృతరాష్ట్ర నిబోధ తాన్।
మత్తః ప్రమత్త ఉన్మత్తః శ్రాంతః క్రుద్ధో బుభుక్షితః॥ 5-33-108(32813)
త్వరమాణశ్చ లుబ్ధశ్చ భీతః కామీ చ తే దశ।
తస్మాదేతేషు భావేషు న ప్రసంజేత పండితః॥ 5-33-109(32814)
అత్రైవోదాహరంతీమమితిహాసం పురాతనం।
పుత్రార్థమసురేంద్రేణ గీతం చైవ సుధన్వనా ॥ 5-33-110(32815)
యః కామమన్యూ ప్రజహాతి రాజా
పాత్రే ప్రతిష్ఠాపయతే ధనం చ।
విశేషవిచ్ఛ్రుతవాన్క్షిప్రకారీ
తం సర్వలోకః కురుతే ప్రమాణం ॥ 5-33-111(32816)
జానాతి విశ్వాసయితుం మనుష్యాన్
విజ్ఞాతదోషేషు దధాతి దండం।
జానాతి మాత్రాం చ తథా క్షమాం చ
తం తాదృశం శ్రీర్జుషతే సమగ్రా ॥ 5-33-112(32817)
సుదుర్బలం నావజానాతి కంచి-
ద్యుక్తో రిపుం సేవతే బుద్ధిపూర్వం।
న విగ్రహం రోచయతే బలస్థైః
కాలే చ యో విక్రమతే స ధీరః ॥ 5-33-113(32818)
ప్రాప్యాప.. న వ్యథతే కదాచి-
దుద్యోగమాన్వచ్ఛతి చాప్రమత్తః ।
దుఃఖం చ కాలే సహతే మహాత్మా
ధురంధరస్తస్య జితాః సపత్నాః ॥ 5-33-114(32819)
అనర్థకం విప్రవాసం గృహేభ్యః
పాపైః సంధిం పరదారాభిమర్శం।
దంభం స్తైన్యం పైశునం మద్యమానం
న సేవతే యః స సుఖీ సదైవ ॥ 5-33-115(32820)
న సంరంభేణారభతే త్రివర్గ-
మాకారితః శంసతి తత్త్వమేవ।
న మిత్రార్థే రోచయతే వివాదం
నాపూజితః కుప్యతి చాప్యమూఢః ॥ 5-33-116(32821)
న యోఽభ్యసూయత్సయనుకంపతే చ
న దుర్బలః ప్రాతిభావ్యం కరోతి।
నాత్యాహ కించిత్క్షమతే వివాదం
సర్వత్ర తాదృగ్లభతే ప్రశంసాం॥ 5-33-117(32822)
యో నోద్ధతం కురుతే జాతు వేషం
న పౌరుషేణాపి వికత్థతేఽన్యాన్।
న మూర్చ్ఛితః కటుకాన్యాహ కించి-
త్ప్రియం సదా తం కురుతే జనో హి ॥ 5-33-118(32823)
న వైరముద్దిపయతి ప్రశాంతం
న దర్పమారోహతి శాంతిమేతి।
న దుర్గతోఽస్మీతి కరోత్యకార్యం
తమార్యశీలం పరమాహురార్యాః ॥ 5-33-119(32824)
న స్వే సుఖే వై కురుతే ప్రహర్షం
నాన్యస్య దుఃఖే భవతి ప్రహృష్టః।
దత్త్వా న పశ్చాత్కురుతేఽనుతాపం
స కథ్యతే సత్పురుషార్యశీలః ॥ 5-33-120(32825)
దేశాచారాన్సమయాంజాతిధర్మాన్
బుభూషతే యః స పరావరజ్ఞః।
స యత్ర తత్రాభిగతః సదైవ
మహాజనస్యాధిపత్యం కరోతి ॥ 5-33-121(32826)
దంభం మోహం మత్సరం పాపకృత్యం
రాజద్విష్టం పైశునం పూగవైరం।
మత్తోన్మత్తైర్దుర్జనైశ్చాపి వాదం
యః ప్రజ్ఞావాన్వర్జయేత్స ప్రధానః ॥ 5-33-122(32827)
దమం శౌచం దైవికం మంగలాని
ప్రాయశ్చిత్తాన్వివిధాఁల్లోకవాదాన్।
ఏతాని యః కురుతే నైత్యకాని
తస్యోత్థానం దేవతా రాధయంతి ॥ 5-33-123(32828)
సమైర్వివాహం కురుతే న హీనైః
సమైః సఖ్యం వ్యవహారం కథాం చ।
గుణైర్విశిష్టాంశ్చ పురో దధాతి
విపశ్చితస్తస్య నయాః సునీతాః ॥ 5-33-124(32829)
మితం భుంక్తే సంవిభజ్యాశ్రితేభ్యో
మితం స్వపిత్యమితం కర్మ కృత్వా।
దదాత్యమిత్రేష్వపి యాచితః సం-
స్తమాత్మవంతం ప్రజహత్యనర్థాః ॥ 5-33-125(32830)
చికీర్షితం విప్రకృతం చ యస్య
నాన్యే జనాః కర్మ జానంతి కించిత్।
మంత్రే గుప్తే సంయగనుష్ఠితే చ
నాల్పోఽప్యస్య చ్యవతే కశ్చిదర్థః ॥ 5-33-126(32831)
యః సర్వభూతప్రశమే నివిష్టః
సత్యో మృదుర్మానకృచ్ఛుద్ధభావః
అతీవ స జ్ఞాయతే జ్ఞాతిమధ్యే
మహామణిర్జాత్య ఇవ సప్రన్నః ॥ 5-33-127(32832)
య ఆత్మనాఽపత్రపతే భృశం నరః
స సర్వలోకస్య గురుర్భవత్యుత
అనంతజేజాః సుమనాః సమాహితః
స తేజసా సూర్య ఇవావభాసతే ॥ 5-33-128(32833)
వనే జాతాః శాపదగ్ధస్య రాజ్ఞః
పాండోః పుత్రాః పంచ పంచేంద్రకల్పాః ।
త్వయైవ బాలా వర్ధితాః శిక్షితాశ్చ
తవాదేశం పాలయంత్యాంబికేయ ॥ 5-33-129(32834)
ప్రదాయైషాముచితం తాతరాజ్యం
సుఖీ పుత్రైః సహితో మోదమానః ।
న దేవానాం నాపి చ మానుషాణాం
భవిష్యసి త్వం గర్హణీయో నరేంద్ర ॥ ॥ 5-33-130(32835)

ఇతి శ్రీమన్మహాభారతే ఉద్యోగపర్వణి ప్రజాగరపర్వణి త్రయస్త్రింశోఽధ్యాయః ॥

Mahabharata - Udyoga Parva - Chapter Footnotes
5-33-5 అకల్పో న కింతు కల్పః సమర్థ ఏవ ।
సర్వదా విదురసందర్శనం మయ అప్రత్యాఖ్యేయమిత్యర్థః ॥
5-33-10 ప్రజాగరం నిద్రాయా అభావం ॥
5-33-12 యతః యదా ప్రాప్తః సంజయస్తదారభ్యేత్యర్థః।
ప్రచింతా ప్రకృష్టా చింతా ॥
5-33-14 అభియుక్తమిత్యర్ధోపాత్ ఏకః త్రయోఽన్యే చ ప్రదాగరావేశభాజనాని ॥
5-33-15 గృద్ధ్యన్ లిప్సావాన్ ॥
5-33-17 ప్రేష్యః ప్రకర్షేణ ఏషణీయః ప్రార్థ్య ఇతియావత్ ।
తే త్వయా ప్రేషితో వనమితి శేషః ॥
5-33-18 విపరీతః రాజలక్షణహీనః సర్వేషాం ద్వేష్యః ।
భాగధేయే రాజ్యాంశే । అర్చిషాం నేత్రరశ్మీనాం ప్రక్షయాత్।
న సంమతస్త్వం ధర్మాత్మాపి సన్నితి ఉపహాసః ॥
5-33-19 ఆనృశంస్యాత్ క్రూరత్వాభావాత్। అనుక్రోశాత్ దయాలుత్వాత్।
తితిక్షతే యుధిష్ఠిర ఇతి శేషః ॥ 5-33-20 ఏతేష్వితి। ఏతేషామధీనో భూత్వేత్యర్థః ॥
5-33-21 ఏతేషు పాండిత్యం నాస్తీతి వక్తుం పాండితలక్షణాన్యాహ ఆత్మజ్ఞానమిత్యాదినా।
ఆత్మజ్ఞానం శాస్త్రీయాపేక్షం। సమారంభః శక్త్యపేక్షః । తితిక్షా వైరాగ్యాపేక్షా।
ధర్మనిత్యతా శ్రద్ధాపేక్షా। ఏతాని అయథాభూతాని మూఢాన్ పురుషార్థాత్ భ్రంశయంతి నతు పండితానిత్యర్థః ॥
5-33-23 అనాస్తికః పరలోకాద్యస్తీతి జానన్। శ్రద్దధానః శ్రద్ధా గురువేదవాక్యాదిషు ఫలావశ్యంభావనిశ్చయస్తద్వాన్ ॥
5-33-24 దర్పః పరావజ్ఞానం। స్తంభః అసన్నతిః।
మాన్యమానితా మాన్యం మానార్హం ఆత్మానం మన్యత ఇతి మాన్యమానీ తస్య భావస్తత్తా ॥
5-33-27 సంసారిణీ స్వభావతోఽనవస్తితాపి కామాత్ ఐహిక సుఖాత్ ఉభయలోకసుఖావహం ధర్మమర్థం వృణీతే స పండితః।
కామో ధర్మార్థాపేక్షయా నికృష్ట ఇత్యర్థః। కామాదితి।
యస్తు కామం త్యక్త్వా అర్థం వృణీతే సః అర్థార్థీ మోక్షాదేవ సర్వం అర్థం విందతి జ్ఞానఫలే మోక్షే కృత్స్నస్యార్థస్యాంతర్భావాత్ స జనకాదితుల్యః అతః పండిత ఉచ్యతే ॥
5-33-29 చిరం శృణోతి జ్ఞానదార్ఢ్యాయ అసంపృష్టః యథావదపృష్టః।
వ్యుపయుంక్తే వాగ్వ్యయం కరోతి। పరార్థే విషయే ప్రజ్ఞానం చిహ్నం ॥
5-33-31 నిశ్చిత్య స్వయత్నమాధ్యత్వం। కర్మణః అంతర్మధ్యే న వసతి నోపరమతే కింతు సమాపయత్యేవ ।
అవంధ్యకాలః సర్వదా సప్రయోజనమేవ కర్మాచరన్ ॥
5-33-32 ఆర్యాః శిష్టాఃక తద్యోగ్యకర్మణి । భూరితైశ్వర్యం తత్ప్రాప్త్యర్థం కర్మాణి ॥
5-33-34 యోగో రచనాప్రకారః। ఉపాయస్తదర్థసాగ్రీ।
మనుష్యాణాం మధ్యే స నరః పండితః ॥
5-33-35 ప్రవృత్తవాక్ అకుంఠితవచనః । చిత్రకథో లోకకథాభిజ్ఞః । ఊహస్తర్కః। ప్రతిభానం తత్కాలస్ఫూర్తిః ॥
5-33-36 ప్రజ్ఞానుగం బుద్ధివశ్యం। శ్రుతానుగా శాస్త్రానుసారిణీ ॥
5-33-38 మహామనాః అధికేచ్ఛావాన్। అకర్మణా హీనకర్మణా ద్యూతాదినేత్యర్థః ॥
5-33-42 సంసారయతి భృత్యాదిద్వారా ప్రవర్తయతి ॥
5-33-46 నైష్కర్ంయాత్ అయత్నతః॥
5-33-47 కదర్యం అదాతారం ॥
5-33-51 ఏకయా బుద్ద్యా। ద్వే కార్యాకార్యే వినిశ్చిత్య సంయగవధార్య। త్రీన్ మిత్రోదాసీనశత్రూన్।
చతుర్భిః సామదానభేదదండైః। మిత్రం సాంనైవ దానభేదాభ్యాముదాసీనం సర్వైః శత్రుం వశీకురు ।
పంచ ఇంద్రియాణి జిత్వా। షడ్విదిత్వా సంధివిగ్రహాదీన్ జ్ఞాత్వా।
సప్త హిత్వా-స్త్రియోఽక్షా మృగయా పానం వాక్పారుష్యం చ పంచమం।
మహచ్చ దండపారుష్యమర్థదూషణమేవ చేతి సప్త హేయాని త్యక్త్వా సుఖీ భవ ॥
5-33-54 సత్యం యథార్థభాషణం। పారావారస్య సముద్రస్య ॥
5-33-69 యద్ధం కనీయాన్। భేదదానే మధ్యమః। సామ ఉత్తమః
5-33-71 త్వయిసతి త్వత్పుత్రోఽధనోఽతస్త్వమేవ పాండవానాం రాజ్యం దాతుం ప్రభురసీత్యర్థః ॥
5-33-75 శరణం గృహం। విషమేపి సంకటేపి ॥
5-33-76 దీర్ఘసూత్రైః క్షిప్రసాధ్యే కార్యే చిరం కుర్వద్ధిః ।
అలసైః కరిష్యామీతి కాలగమకైః। చారణైః స్తావకైః। అరణైరితిచ్ఛేదో కవా।
రణవిరోధిభిర్ద్యూతాద్యాసక్తైరిత్యర్థః ॥
5-33-77 వృద్ధః కులధర్మానుపదిశతి।
కులీనః శిశూన్ ఆచారం గ్రాహయతి। సఖా హితం వదతి। భగినీ ధనం రక్షతి ॥
5-33-78 సాద్యస్కాని సద్యఃఫలాని ॥
5-33-79 దేవతాః స్వర్గభాజః।
స్వర్గపదార్థశ్చ- యన్న దుఃఖేన సంభిన్నం న చ గ్రస్తమనంతరం।
అభిలాషోపనీతం చ తత్సుఖం స్వఃపదాస్పదం ఇత్యేవంరూపః। అతస్తే సత్యసంకల్పాః।
ధీమతామగస్త్యాదీనామనుభావం సముద్రపానాదిప్రభావం। తేపి దేవతుల్యా ఇత్యర్థః।
వినయోపి గురుప్రసాదకరత్వేన సద్యఃఫలః। వినాశహేతుః కర్మాపి చౌర్యాదికం తచ్చ త్వయ్యేవాస్తి।
తవ సర్వం కర్మ మానార్థమేవేతి భాః। పాపకర్మణాం వినాశనం వినాశయితుః సద్యఃఫలం ॥
5-33-82 పితౄన్ అగ్నిష్వాత్తాదీన్ గోత్రప్రవర్తకానృషీంశ్చ । మనుష్యాన్ పిత్రాదీన్ ॥
5-33-83 త్వా త్వాం। ఉపజీవ్యాః గురవః । ఇహ లోకే సాధితా మిత్రాదయాః।
ఇహ పరలోకే జన్మాంతరే వా స్వం స్వం కార్యం కుర్వంతీత్యర్తః ॥
5-33-84 దృతేశ్చర్మమయాజ్జలపాత్రాత్
5-33-88 గోపాలస్య గ్రామే వాసే వనవాససాధ్యస్య గోరక్షణస్యాభావః।
నాపితస్య వనే వాసే గ్రామే తత్కార్యాభావ ఇతి భావః ॥
5-33-90 షణ్ణామితి। ఆత్మని చిత్తే నిత్యానాం షణ్ణాం- కామక్రోధౌ శోకమోహౌ మదమానౌ చ షట్పదీత్యుక్తానాం। ఐశ్వర్యం వశిత్వం ॥
5-33-95 నాతురాః అరోగాః ॥
5-33-96 స్వప్రత్యయా స్వనిశ్చయపూర్వికా వృత్తివర్తనం నతు గతానుగతికయేత్యర్థః ॥
5-33-100 ద్వేష్టి మనసానిష్టం చింతయతి। విరుధ్యతే కర్మణా ॥
5-33-104 సన్నిపాతః సమరతం (న్నగర్భః) ॥
5-33-107 త్రిస్థూణం వాతపిత్తశ్లేష్మాణః స్థూణాయరూ...।
పంచ సాక్షివదుదాసీనాః శబ్దాదయో గ్రాహ్యా యస్మిన్। క్షేత్రజ్ఞాధి ....... వీవాధిష్ఠితం ॥ 107 ॥
5-33-108 మత్తే మద్యాదినా। ప్రమత్తో విషయాంతరాసక్తయాఽనవహితః।
ఉన్మత్తే ధాతుదోషాత్ ॥
5-33-112 మాత్రా ఉపరాధానుసారేణ దండప్రమాణం ।
బ్రాహ్మణాదౌ అపరాధస్య క్షగాం చ జ...తి ॥
5-33-113 యుక్తః ఛి...పేక్షణి హితః ॥ 113 ॥
5-33-114 సంభ్య...క్రోధ న చ స్త్రియోఽర్థే యతతే వివాదం ఇతి కo పాఠః।
5-33-116 న ........ఇతి । ఖo పాఠః। మాత్రార్థే అల్పార్థే ఇతి ......॥
5-33-11. ప్రాతిభావ్యం ప్రతికూలో భావః చిత్తాభిప్రాయా .........
ప్రాతిభావ్యం విరోధం। అత్యాహ అతికంయ బ్రవీతి ॥
5-33-122 దంభం పరవచ్చనేచ్ఛయా ధర్మానుష్ఠానం ॥
5-33-127 జాత్య అభిజాతః ఉత్తమే ఆకరే జాతః ॥
5-33-128 ఆత్మనా అపత్రపతే పరైరజ్ఞాతేఽపి స్వవ్యలీకే స్వయమేవ లజ్జతే ॥

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.